برای دیگر کاربردهای نام اصفهان به صفحهٔ اصفهان (ابهام‌زدایی) مراجعه کنید.

شهر اصفهان مرکز استان اصفهان و نیز مرکز شهرستان اصفهان است. این شهر در منطقه ای نیمه کویری در مرکز ایران و در کنار زاینده رود قرار گرفته است. اصفهان از مراکز گردشگری، فرهنگی و اقتصادی ایران می باشد. آب و هوای آن معتدل و دارای فصول منظم است.شهر اصفهان از روزگاران کهن تا کنون به نام های آپادانا ،آصف هان ،اسباهان ،اسپاتنا ،اسپاهان ،آسپدان ،اسپینر ،اسفاهان ،اصپدانه ،انزان ،بسفاهان ،پارتاک ،پاری ،پرتیکان ،جی ،دارالیهودی ،رشورجی ،سپانه ،شهرستان ،گابا ،گابیان ،نصف جهان و یهودیه مشهور بوده است. در شاهنامه فردوسی نیز بارها به اصفهان ( سپاهان ) اشاره شده:

عالی‌قاپو در میدان نقش‌جهان

آثار تاریخی اصفهان

اصفهان سرشار از آثار هنری و تاریخی است که میدان نقش جهان (شاه)، سی و سه پل، پل خواجو، مِنارْ جُنبان، مسجد شاه، گذر چهارباغ عباسی، سبزه میدان،چهلستون،کوه آتشگاه،پل شهرستان و عالی‌قاپو از بارزترین آنها هستند.

شهر اصفهان با تاریخ بس کهن و آثار باستانی فراوان از شهرهای مشهور ایران و جهان است. در آثار تاریخی اصفهان می‌توان انواع و اقسام گنبد سازی، را در عالی‌ترین شکل ممکن آن مشاهده کرد. آثاری که نشانگر ذوق هنری کمال‌یافته و ایمان مذهبی هنرمندان سازنده آنهاست و بیننده را چنان مجذوب خود می‌کند که بی‌اختیار به درون زمان و فضای ویژه آنها کشیده می‌شود، و خود را در جهانی از روشنایی و لطافت و سبکبالی احساس می‌کند. معروفترین سوغات اصفهان گز است .گز یک نوع شیرینی است که با گز انگبین یا ترنجبین شکر بادکا و مغزهای پسته بادام فندق یا گردو و تخم و گلاب ساخته می‌شود .در گز از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمی‌شود.

 محله های اصفهان

محله‌هاي قديم اصفهان : 1-لنبان، واقع در شمال غربي 2- باغ كاران، واقع در جنوب شرقي كه امروزه به نام خواجو شهرت دارد. 3- چنبلان كه به سنبلستان مشهور است. 4- كرّان 5- جويباره 6- دردشت، كه برخي از اين محله‌ها به هم متصل بوده است.

پس از وسعت يافتن اصفهان، بر تعداد محله‌هاي آن افزوده شده تا آنجا كه حدود چهل محلّة كوچك و بزرگ، شهر اصفهان را تشكيل مي‌داد. نام بعضي از محله‌هاي قديم اصفهان عبارت بوده‌اند از:

محلّة دولت - باغ جنت - عباس‌آباد - لنبان - چهارسو شيرازيها - شمس آباد - چرخاب - حسن‌آباد - خواجو - ترواسكان (تل واژگون) - ظلّه - پاقلعه- قصر منشي (قبرستان موشي) - كرّان - احمدآباد - يزدآباد - گلبهار - جويباره - حسين‌آباد طوقچي - دردشت - شاه شاهان (شهشهان) - آسنجان - فلفل‌چي - چمبلان - جماله كله - نيماورد - مسجد حكيم – دروازه نو - بيدآباد - شيش - دركوشك - محله نو - مستهلك - مورنان - خاوجان - باغات - شيخ يوسف - یزدآباد - احمدآباد - ميدان قديم - لِتور - گود مقصود بيك - چنار سوخته - حيدرخانه - باغ همايون - قبله دعا - سينه پاييني - طوقچي - گل بار - پايين دروازه - باقالا فروشان - تخت گنبد - پشت مطبخ - جلفا - سيچان - مارنان - حسين‌آباد - قينان - خلجا - تیران - کساره - کوله‌پارچه - محله نو - تخت فولاد - بازوگاه - فتح‌آباد - شهیش بیدآباد - جوزدان - لَنبان - اِلیادران - شمس‌آباد - بَرزان - جلفا - وَلَدان - مارون - ناژنان و بعضي محلات كوچك و بزرگ ديگر.

بعضي از اين محله‌هاي بزرگ خود شامل چند محلّة كوچكتر هستند. مانند محلّة جويباره كه مشتمل است بر ميدان مير، دارالبطيخ، سيد احمديان، درب دريچه، سلطان سنجر، باشاخ و يازده پيچ (امروزه كوچة يازده پيچ در چهارباغ پايين و نزديك پشت بارو قرار دارد.)

بيشتر محله‌هاي فوق هنوز پابرجا و به همان نام اصلي شهرت داشته و ناميده مي‌شوند.

اصفهان قديم از دو محلّة كهن و معروف تشكيل يافته بود: يكي جويباره كه آن را نعمت‌الهي يا «نعمتي» مي‌خواندند، و ديگري محلّة دردشت كه آن را‌«حيدري» مي‌گفتند. اهالي محلّة جويباره شيعه مذهب بودند در حاليكه اهالي دردشت اهل تسنّن بودند به همين مناسبت در طول قرون متمادي، دو محلّة حيدري و نعمتي دشمن ديرينه يكديگر و به خون هم تشنه بوده‌اند و در همه تواريخ و اسناد به اختلاف‌ها و برخوردهاي خصمانة اين دو گروه اشاره شده است. اين اختلافات اثر نامطلوبي در روحية اهالي اصفهان گذاشته بود، به طوري كه خلاّق‌المعاني، كمال اسماعيل، شاعر اصفهاني دربارة آنها چنين آرزو كرده است:

تا كه دردشت هست و جوباره نيست از كوشش و كشش چاره

اي كــه خداونــد هفـت سيّاره پادشاهـــي فرسـت خونخواره

تا كه دردشت را چـو دشت كند جـوي خـون آورد ز جوبـــاره

عـــدد خلــــق را بيفزايــــد هـر يكـي را كنـد دو صـد پـاره

عاقبت دعاي شاعر مستجاب شد. قوم وحشي مغول به اصفهان تاختند و شافعيان به آنها كمك كرده دروازه‌هاي مستحكم اصفهان را به روي آنها گشودند، به اميد آنكه طايفة حنفي را معدوم كنند. مغولهاي وحشي نيز وقتي شهر را به تصرّف خود درآوردند هر دو طايفه را از دم تيغ‌هاي آبدار خود گذراندند و ميان دو فرقة حنفي و شافعي فرقي نگذاشتند.

پس از بناي مسجد جامع اصفهان در محلّة يهوديه، اين پانزده محلّه در آن منطقه بوجود آمد: باطرقان، فرسان، جروان، پوان، خرجان، فلفلان، سنبلان، فراءآن، كماآن، لنبانِ اشكهان، خشينان، بروسكان، خابجان و جوزدان.

معماری

از دوره قبل از اسلام، چیزی به جز بقایای آتشکده‌ای در کوه آتشگاه، اکتشافات اندکی در تپه اشرف و همچنین پل شهرستان (متعلق به دوران ساسانیان) بجا نمانده‌است که از میان آن سه تنها بنای برپا و برجا همین پل شهرستان است. بیشتر آثار تاریخی بجا مانده در مربوط به دورهٔ اسلامی است. آثاری از تمامی دوره‌های تاریخی پس از اسلام بجا مانده‌است اما بویژه آثار دو دوره باشکوه از تاریخ اصفهان یعنی دورهٔ سلجوقی و دورهٔ صفوی برجستگی ویژه‌ای دارد، که هر کدام دارای ویژگی‌ها و سبک معماری یگانه خود است.

 دوران سلجوقیان

ایوان شمالی مسجد جامع

معماری سلجوقیان - که بویژه در مسجد جامع نمود می‌یابد - ساده و بی‌پیرایه اما با ظرافت فراوان است. از ویژگی‌های دیگر معماری این دوره سکوت و درونگرایی به دور از هر گونه جلوه‌گری آن است. بجای آنکه بیننده تحت تأثیر آنی آن قرار گیرد، آرام آرام زیبائی و عظمت اسرار آمیز آن را در جای خود احساس می‌کند. برخلاف معماری و هنر دوره صفوی که توجه به جلوه‌های رنگ و نور و چشمگیری و درخشندگی از ویژگی‌های آن است.

آرامگاه ملکشاه و سلطان سنجر و خواجه نظام الملک از آثار تاریخی این دوره در شهر اصفهان می‌باشد.

دوران صفویان

عصر صفوی، عصر کمال و شکوفایی نبوغ معماری و شهرسازی در ایران است. زیباترین و با شکوه‌ترین آثار معماری ایران در همین دوره، توسط معماران خلاق و هنرمندی چون محمدرضا و علی اکبر اصفهانی آفریده شد.در زمان شاه عباس اول صفوی پایتخت از قزوین به اصفهان منتقل شد.اصفهان در مرکز امپراتوری صفوی قرار داشت و نسبت به قزوین به خراسان نزدیک تر بود.موقعیت جفرافیایی این شهر موجب افزایش سرعت عکس العمل شاه در مقابل تهدیدات ازبکان و عثمانیان بود.شاه عباس بدون ایجاد تفییرات عمده در بخش قدیمی شهر بخش‌هایی را به آن افزود. میدان نقش جهان ، دولتخانه و خیابان چهارباغ در کنار بخش‌های قدیمی شهر ساخته شدند.

از ویژگیهای مهم در شیوهٔ معماری این دوره، علاوه بر استحکام و زیبایی ساختار، درخشش بیان است. در آثار این دوره تابش رنگ و نور، و جذابیت سطوح و شکوه چشمگیر آنها، احساس زیبائی خیره کننده‌ای در بیننده ایجاد می‌کند و طنین رنگها و سطوح مکرر کاشیهای درخشان به منظره‌ای شفاف، مجرد و روحانی تبدیل می‌شود.

معماری این دوره از لحاظ وسعت و کارآیی، بسیار متنوع است و در تمامی ابعاد حیات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم حضوری زنده و پویا دارد. باشکوه‌ترین مساجد، عظیمترین میدانها، زیباترین پلها و خیابانها، بزرگ‌ترین بازارها، مدرسه‌ها، کاروانسراها و... در این عصر ساخته شد. و همه در نوع خود در اوج کمال هنری، استحکام و کارآیی و بعضی چنان باشکوه و زیبا و کامل، که گاهی نمی‌توان باور کرد که انسانی ناچیز آن را پدید آورده باشد.